Μπορεί, και έχει νόημα, ένας καλλιτέχνης να αναζητά με κάθε τίμημα την τελειότητα στην καλλιτεχνική δημιουργία; Αυτό είναι ένα από τα πολλά ερωτήματα που κυκλώνουν τον αναγνώστη καθώς διαβάζει το νέο μυθιστόρημα, «Η φωνή στα χέρια της» (Εκδ. Ίκαρος), της Ντορίνας Παπαλιού.
Με αφορμή την εμμονική σχέση που αναπτύσσει μια νεαρή Ελληνίδα σολίστ με ένα βιολί ιδιαίτερης αξίας, η συγγραφέας χτίζει με ακρίβεια, ζωντάνια και παλμό μια πολυεπίπεδη ιστορία. Η δυσδιάκριτη σχέση της καλλιτεχνικής δημιουργίας με τη ζωή, ο απαιτητικός κόσμος της σύγχρονης μουσικής, η αναζήτηση της ταυτότητας και του εσώτερου εαυτού είναι θέματα που πηγάζουν από τη ζωή της ηρωίδας.
Την ίδια στιγμή, η ιστορία μάς αφήνει χώρο να αναλογιστούμε και να διερευνήσουμε τη δική μας θέση στη ρευστότητα του σύγχρονου κόσμου. Με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου μυθιστορήματός της, η Ντορίνα Παπαλιού απαντά στα ερωτήματά μας.
Συνέντευξη στον Γιώργο Καρουζάκη
Μπορεί, και έχει νόημα, ένας καλλιτέχνης να αναζητά με κάθε τίμημα την τελειότητα στην καλλιτεχνική δημιουργία; Αυτό είναι ένα από τα πολλά ερωτήματα που κυκλώνουν τον αναγνώστη καθώς διαβάζει το νέο μυθιστόρημα, «Η φωνή στα χέρια της» (Εκδ. Ίκαρος), της Ντορίνας Παπαλιού. Με αφορμή την εμμονική σχέση που αναπτύσσει μια νεαρή Ελληνίδα σολίστ με ένα βιολί ιδιαίτερης αξίας, η συγγραφέας χτίζει με ακρίβεια, ζωντάνια και παλμό μια πολυεπίπεδη ιστορία. Η δυσδιάκριτη σχέση της καλλιτεχνικής δημιουργίας με τη ζωή, ο απαιτητικός κόσμος της σύγχρονης μουσικής, η αναζήτηση της ταυτότητας και του εσώτερου εαυτού είναι θέματα που πηγάζουν από τη ζωή της ηρωίδας. Την ίδια στιγμή, η ιστορία μάς αφήνει χώρο να αναλογιστούμε και να διερευνήσουμε τη δική μας θέση στη ρευστότητα του σύγχρονου κόσμου. Με την ευκαιρία της κυκλοφορίας του νέου της μυθιστορήματος, η Ντορίνα Παπαλιού απαντά στα ερωτήματά μας:
Στο προηγούμενο μυθιστόρημά σας, στο «Απαραίτητο φως», η ιστορία υφαίνεται γύρω από την αναζήτηση ενός χαμένου ιμπρεσιονιστικού πίνακα. Στο νέο βιβλίο σας κυριαρχεί η σχέση της βασικής ηρωίδας με ένα ξεχωριστό βιολί. Θα λέγαμε ότι η ζωγραφική παραδίδει τη θέση της στη μουσική. Η τέχνη, και γενικά η καλλιτεχνική δημιουργία επανέρχονται στον λογοτεχνικό σας κόσμο. Έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία για εσάς αυτή η διερεύνηση;
Είναι μοιραίο να πραγματεύεσαι μέσα από τους ήρωες ζητήματα που και εσένα σε απασχολούν, αλλιώς είναι δύσκολη η ταύτιση με τους χαρακτήρες, αναγκαία, ωστόσο, ώστε το γράψιμο να πηγάζει βιωματικά και όχι εγκεφαλικά. Η απώλεια και η αναζήτηση της αυθεντικότητας στην καλλιτεχνική δημιουργία, όπως και ερωτήματα σχετικά με το ποιοι είμαστε, πού πάμε, τι θέλουμε, ποιο είναι το νόημα στο σύντομο ταξίδι μας, απασχολούν με διαφορετικούς τρόπους και τις τρεις ηρωίδες στα δύο μυθιστορήματα, τη Λουίζα και τη Λουίζ στο Απαραίτητο φως, το κορίτσι στη Φωνή στα χέρια της.
Η διαχείριση της απώλειας του πατέρα και η αναζήτηση της αλήθειας, δηλαδή η αποκάλυψη της προδοσίας που κρύβει η άγνωστη, στην ηρωίδα, ιστορία ενός χαμένου πίνακα, κυριαρχούν στην αφήγηση της Λουίζας, ενώ για τη Λουίζ, η αναζήτηση της ελληνικότητας, με την οποία παλεύει στα ζωγραφικά της έργα- μέσα από την αποτύπωση του ελληνικού φωτός αλλά και στη ζωή, είναι καθοριστική στις επιλογές και στην τύχη της. Το κορίτσι στη Φωνή στα χέρια της αναζητεί και αυτή τη δική της αλήθεια, τη φωνή της, μέσα και έξω από τη μουσική.
Αυτά όμως που διερευνώ σε κάθε αφήγηση πρέπει να αφορούν πρωτίστως τους ήρωες, και όχι να έρχονται από μένα τεχνητά, πρέπει να δένουν δραματουργικά και είτε να αποκαλύπτουν κάτι για τον χαρακτήρα τους είτε να προχωρούν την πλοκή. Η πίστη, η ενοχή, ο απόλυτος έρωτας, η ζήλεια, η γυναικεία φωνή, η εμπορευματοποίηση της τέχνης, τόσο του έργου όσο και του ίδιου του καλλιτέχνη, το μεταναστευτικό, η cancel culture και η woke culture, η πατριαρχία, η σωματική και η ψυχική βία, το μοντέλο της πυρηνικής οικογένειας, με απασχολούν στη Φωνή στα χέρια της γιατί αφορούν το κορίτσι σε ανθρώπινο επίπεδο αλλά και την ίδια ως καλλιτέχνιδα. Στην πορεία του γραψίματος, ωστόσο, οι χαρακτήρες αυτονομούνται ως μυθιστορηματικοί ήρωες, τα ερωτήματα βγάζουν περικοκλάδες που αφορούν μονάχα εκείνους και γυρεύουν τις απαντήσεις με το δικό τους τρόπο.
Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα. Τα όρια ανάμεσα στην καλλιτεχνική έκφραση και στη ζωή της ηρωίδας είναι συχνά δυσδιάκριτα. Το ψυχικό περιβάλλον που διακρίνεται στην ιστορία δημιουργεί ρήξεις, αμφιβολίες, δίνες και ανοιχτά ερωτήματα. Τι σας οδήγησε σε αυτόν τον τρόπο οργάνωσης της αφήγησης;
Είχα ήδη αρχίσει να γράφω το μυθιστόρημα όταν συνάντησα εντελώς τυχαία, σε ένα λογοτεχνικό φεστιβάλ στην Αγγλία, μια νεαρή Κορεάτισα, διεθνή σολίστ του βιολιού, που λίγα χρόνια πριν της είχαν κλέψει τη θήκη με το Στραντιβάριους που της ανήκε μέσα στον σιδηροδρομικό σταθμό του Λονδίνου. Είχε διαλυθεί ψυχικά από την απώλεια, και για ένα σημαντικό διάστημα είχε αποσυρθεί από το συναυλιακό της πρόγραμμα, διακόπτοντας, ίσως και ανεπανόρθωτα για τις περιορισμένες ανοχές της αγοράς, την πορεία της πετυχημένης επαγγελματικής της διαδρομής.
Όταν την άκουσα να παίζει ζωντανά με το νέο της βιολί, ένα Αμάτι αν θυμάμαι καλά, παρέμενε εξαιρετική, αλλά ένιωσα σαν να μην ήταν αυτή. Δεν ξέρω αν ο κλέφτης είχε αρπάξει μαζί με το βιολί της, αν είχε ξεριζώσει από την ψυχή της, κάτι κρυφό και ζωτικό ή ήταν απλώς η δική μου αίσθηση ακούγοντάς την, προϊόν της φαντασίας μου. Τα ερωτήματα ωστόσο που γεννήθηκαν ήταν πολλά. Και δεν είχαν να κάνουν με την Κορεάτισα σολίστ. Μπλέχτηκαν με δικούς μου προβληματισμούς γύρω από την αφοσίωση στην τέχνη.
Για παράδειγμα, με ποιο τρόπο πλήττεται η παιδικότητα, μπαίνοντας κανείς στον επαγγελματικό χώρο από μικρή ηλικία, τι σημαίνει να μη σε βλέπουν ως παιδί αλλά ως μια μεγάλη προσδοκία; Ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις ανάλογα με τις συνθήκες και με τον ψυχισμό του καθενός; Η σχέση που έχει το κορίτσι με τη μητέρα της είναι καταλυτική. Μετά την απώλεια της μάνας, τα πράγματα αποκτούν νέες διαστάσεις για το κορίτσι. Πλαταίνουν, συρρικνώνονται, χωρούν ή μένουν απέξω. Κάποιος, κάτι, έπρεπε να διώξει τους δαίμονες που τρύπωσαν μέσα από τα κενά της, να της κλέψουν το νόημα. Ο φόβος είναι για το κορίτσι ισχυρότερος από τον πόνο. Με τα δάχτυλά της τυλιγμένα γύρω από το λαιμό του βιολιού της, γαντζωμένα πάνω του, σκέφτηκε πως θα μπορούσε να το κρατήσει ακόμη πιο σφιχτά ή να μην το ξαναγγίξει ποτέ. Είχε την ελευθερία της επιλογής. Στη μέση όμως του δάσους είναι σκοτεινά. Το κράτησε, αλλά εκείνο ήταν που τη βαστούσε γερά από το χέρι.
Στην πορεία, η εμμονική σύνδεσή της με ένα βιολί ιδιαίτερης αξίας, έχει αναπάντεχες συνέπειες για την ίδια. Ο διάλογος που ανοίγει η αφήγηση ανάμεσα στη μουσική και τη ζωή βρίσκεται στην καρδιά του μυθιστορήματος και γυρεύει απαντήσεις σε πολλά και διαφορετικά ερωτήματα έξω από τη μουσική. Δεν είναι ένα μυθιστόρημα για τη μουσική, αλλά με αφορμή τη μουσική, στο οποίο θέλησα να διερευνήσω την άνευ όρων αφοσίωση στην τέχνη και τις αγωνίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Τι είδους σχέση έχει το κορίτσι τελικά με το περίφημο βιολί Francesco Rugeri του 1669; Πρόκειται για μία εμμονική, φετιχιστική προσήλωση σε ένα μουσικό όργανο; Έχει αυτή η σύνδεση κάποια ιδιαίτερη ψυχαναλυτική προέκταση; Αποτελεί, ίσως, την υλική υπόσταση της καλλιτεχνικής της έκφρασης;
Είναι πραγματικότητα και μαγική σκέψη μαζί. Και τι εννοώ: ένα συναυλιακό βιολί, που να της ταιριάζει ο ήχος του, είναι κάτι που κάθε σολίστ αποζητά. Ωστόσο, ο τρόπος που αρχίζει να το βιώνει εκείνη, σαν μαγικό αντικείμενο, όπως στα παραμύθια, που μόλις το πάρει στα χέρια της θα γίνει ένα θαύμα, είναι κάτι τελείως δικό της, που αφορά τη συγκεκριμένη ηρωίδα, τα τραύματα, τις εμπειρίες, και τον ιδιόμορφο χαρακτήρα της.
Το μουσικό όργανο είναι το όχημά σου, δεν μπορεί να είναι οποιοδήποτε βιολί, λέει το κορίτσι στον φίλο της τον Άρη, και αυτό πράγματι έχει μιαν αλήθεια στη σχέση των μουσικών με τα έγχορδα, ως προς τις συναυλιακές τους αρετές, αλλά και βαθύτερα, στο δέσιμο του ήχου με αυτό που έχει ο καθένας ξεχωριστά στο νου του ως δική του φωνή. Ο Άρης, ωστόσο, την κατηγορεί για μεγαλομανία. Εκείνη δεν το δέχεται. Το βρίσκει σκληρό και προσβλητικό, αυτό το μεγαλομανιακή, τη στιγμή που λέγεται, και δείχνει έλλειψη κατανόησης από εκείνον που το κορίτσι περιμένει να ταυτιστεί απόλυτα μαζί της. Αρνείται το κορίτσι να αποδεχθεί πως είναι η μεγαλομανία που την ωθεί στους στόχους και τις επιλογές της. Πού όμως βρίσκει τροφή μέσα της το πείσμα και η αφοσίωση, οι θυσίες και η αυταπάρνηση; Γιατί εντέλει συνδέεται εμμονικά με το συγκεκριμένο βιολί του Μετρ; Είναι πράγματι το μαγικό αντικείμενο που γυρεύει για να αγγίξει το δικό της ιδανικό; Το ποιο είναι αυτό το ιδανικό που θέλει να κατακτήσει δεν θα το αποκαλύψω εδώ, γιατί είναι σημαντικό κομμάτι της αφήγησης. Ένα μουσικό κομμάτι, ένας συνθέτης, ένας πίνακας, μια φράση, μια φωτογραφία, ένα θεατρικό έργο, θα θέσουν νέα ερωτήματα για την ίδια πάνω σε αυτό που πραγματικά αναζητεί μέσα από την τέχνη, αυτό που προσπαθεί να αγγίξει στα αλήθεια με τις ιδανικές ερμηνείες της.
Ο κόσμος της μουσικής, και δη της λεγόμενης «σοβαρής μουσικής», φαίνεται να σας είναι αρκετά οικείος. Υπήρξε κάποια έρευνα που σας βοήθησε να προσεγγίσετε πτυχές αυτού του περιβάλλοντος που δεν είναι εύκολα ορατές;
Δεν θα μπορούσα να έχω γράψει αυτό το μυθιστόρημα αν δεν έπαιζα βιολί. Έπαιζα επί είκοσι χρόνια, αλλά μόνο για μένα, όχι σε συναυλίες. Βασικό στοιχείο της πλοκής είναι η εμμονική σχέση μιας σολίστ με ένα συγκεκριμένο βιολί ιδιαίτερης αξίας. Αν και σε ένα δεύτερο επίπεδο λειτουργεί αλληγορικά μέσα στην αφήγηση, ήταν απαραίτητη η οικειότητά μου, η εμπειρία με το συγκεκριμένο μουσικό όργανο, έστω και ερασιτεχνικά. Έπρεπε να έχω νιώσει το βιολί, έτσι όπως κάθεται στον ώμο, ανάμεσα στο κεφάλι και στην καρδιά, στο μυαλό και στην ψυχή, τον ήχο που βγαίνει από τα χέρια, το ένα χέρι πάνω στις χορδές, το άλλο κρατώντας το δοξάρι, για να μπορέσω να μιλήσω για εκείνη.
Έκανα όμως και αρκετή έρευνα. Έπρεπε να βυθιστώ σε έναν κόσμο για τον οποίο δεν γνώριζα απολύτως τίποτα, αυτόν της σκληρά ανταγωνιστικής διεθνούς σκηνής της κλασικής μουσικής, και να τον ψάξω μεθοδικά ώστε να κατανοήσω την ηρωίδα μου, να μπω στον ψυχισμό της.
Αν και η αγωνιώδης προσπάθεια του κοριτσιού να φτάσει την τέχνη της στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο κυριαρχεί στην ιστορία σας, ο αναγνώστης μπορεί να εντοπίσει συσχετισμούς, να βρει αναλογίες με τη συγγραφή και με άλλες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης. Είχατε αυτή τη διάσταση στο μυαλό σας κατά τη διάρκεια της συγγραφής της συγκεκριμένης ιστορίας;
Η αναζήτηση της προσωπικής και αυθεντικής φωνής στην τέχνη βρίσκεται στο επίκεντρο του μυθιστορήματος. Το κορίτσι αναζητεί τη φωνή της μέσα στη μουσική αλλά και την ταυτότητά της ως γυναίκα καλλιτέχνιδα. Ποια είναι στ’ αλήθεια, ποια θέλει να είναι, ποια θέλουν οι άλλοι να είναι, ποια απαιτεί η αγορά να τους πουλήσει ως εκείνη, ποια είναι εκείνη που δυσκολεύεται να ανθίσει και τι εμπόδια συναντά. Οι φωνές των άλλων, οι κρυφές φωνές μέσα της που πηγάζουν από τραύματα, αδυναμίες, ανασφάλειες, η έμφυτη αμφισβήτηση του δημιουργού, συναντιούνται σε κάθε της νότα και στη ζωή. Πιστεύω ότι αυτά είναι ζητήματα με τα οποία οι περισσότεροι καλλιτέχνες έχουν έρθει αντιμέτωποι.
Καθώς εξελίσσεται η ιστορία, διακρίνουμε ότι αρκετά θέματα της σύγχρονης ζωής – από τους μηχανισμούς λειτουργίας της μουσικής βιομηχανίας και των social media, έως τις ευκολίες της «ενοιολογικής» τέχνης και τη woke culture – συνδέονται με διάφορους τρόπους με την καλλιτεχνική έκφραση. Θεωρείτε ότι η καλλιτεχνική δημιουργία δεν μπορεί, όπως ενδεχομένως συνέβαινε στο παρελθόν, να αποστασιοποιηθεί αρκετά από τέτοιου είδους φαινόμενα;
Πρέπει να αφορά το κοινό, για να έχει αντίκρισμα, όχι όμως και να συμβαδίζει. Κανείς ωστόσο καλλιτέχνης δεν ζει στο κενό, τα ερεθίσματα που λαμβάνεις από τον κόσμο είναι κομμάτι του ποιος είσαι και αυτό αντανακλάται σε αυτά που θέλεις να πεις. Ας πούμε, ο διάλογος που ανοίγει το κορίτσι με το θεατρικό έργο του φίλου της, του Άρη, το οποίο πραγματεύεται ακριβώς αυτό το ζήτημα -μέσα από έναν σκηνοθέτη του κινηματογράφου που δυσκολεύεται να γράψει ένα σενάριο με κεντρική ηρωίδα μια σύγχρονη γυναίκα- της γεννά νέα ερωτήματα για την ίδια, τα πιστεύω της, τι γυρεύει και πώς βλέπει τη ζωή της και την τέχνη.
Έχει κάποια σημασία να αναζητά ένας καλλιτέχνης με τόσο πάθος την τελειότητα; Είναι η αναζήτηση της τελειότητας εφικτή; Μπορεί να οριστεί;
Τι σημαίνει άραγε τελειότητα σε ένα έργο τέχνης; Δεν θα μπορούσε κανείς να δουλεύει ατέρμονα ένα έργο τέχνης; Σίγουρα, αλλά κάποια στιγμή ξεμένεις από ενέργεια και εκεί σταματάς. Αλλιώς, πάσχεις από παθολογικό περφεξιονισμό ή δειλία να το ολοκληρώσεις και τρόμο να εκτεθείς. Όπως το έχει θέσει τόσο ωραία ο Ρόλο Μέι στο Θάρρος να δημιουργείς, δυνατός και θαρραλέος δεν είναι εκείνος που δε φοβάται αλλά που συνεχίζει να προχωρά και να επιμένει παρά τις φοβίες του. Για το κορίτσι στο μυθιστόρημα, η τελειότητα που γυρεύει στις ερμηνείες της, το δικό της ιδανικό, είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο και αναπτύσσεται σε βάθος μέσα στο βιβλίο. Για μένα τουλάχιστον, αυτό που αποζητώ στην ολοκλήρωση ενός κειμένου μου, είναι να έχω δώσει ό,τι καλύτερο μπορώ, έτσι όπως πιστεύω ότι πρέπει να δοθεί, προτού αρχίσω να χάνω το ενδιαφέρον μου και την ορμή μου για αυτό από την υπερβολική επεξεργασία. Δεν έχω θελήσει να εκδώσω κάτι απλά για να βγάλω άλλο ένα μυθιστόρημα. Έχω αρκετά έργα στο συρτάρι μου δυστυχώς, όπως όλοι οι συγγραφείς. Αυτό που θα μοιραστώ πρέπει να το πιστεύω.
Τελικά, η Φωνή στα χέρια της, ο τίτλος του μυθιστορήματός σας, συνδέεται με τη μουσική φωνή της ηρωίδας, αλληγορικά με τη θέση της στον κόσμο ή και με τα δύο;
Το μυθιστόρημα είναι χτισμένο πάνω στην αναζήτηση της ταυτότητας, της φωνής της ηρωίδας, όχι μονάχα την ερμηνευτική φωνή, το ρεπερτόριό της, το πού στέκεται το κορίτσι μέσα στον χώρο ως καλλιτέχνιδα, αλλά εξίσου στο ποια είναι έξω από τη μουσική, ποιες φωνές κρύβει μέσα της και ποιες φωνές έρχονται απ’ έξω, από συγκεκριμένους ανθρώπους και τον κοινωνικό περίγυρο, σαν δαίμονες, να την απομακρύνουν από τον αυθεντικό της εαυτό. Μέσα από τον διάλογο που ανοίγει με άλλες μορφές τέχνης, την ποίηση, τη ζωγραφική, το θέατρο, θα κατορθώσει να διαπραγματευθεί τις εμμονές της.
© Copyright 2001-2026 Θαλής + Φίλοι.
designed & developed by UNICORG EE
