Αναρτήθηκε σε 22 Δεκεμβρίου, 2025 κατηγορία: Συνεντεύξεις | Tags: εκπαίδευση, ΘΑΛΗΣ+ΦΙΛΟΙ, Ιδέες, μαθηματικά, Συνέντευξη, τέχνη

Συνέντευξη στον Γιώργο Καρουζάκη

Στο έργο της Ελληνίδας εικαστικού Ζωής Κεραμέα, η επιστημονική ακρίβεια συναντά το καλλιτεχνικό παιχνίδι σε μια διαδικασία εξερεύνησης της φόρμας και του χώρου. Μέσα από τη γλυπτική, τη χαρακτική, το σχέδιο και την κεραμική, η εικαστικός αποκαλύπτει τις δυνατότητες της αναδίπλωσης: από τη δισδιάστατη επιφάνεια του χαρτιού έως τις περίτεχνες τρισδιάστατες δομές των έργων της, αναδύεται ένας πρωτόγνωρος κόσμος στον οποίο οι κόμποι, οι πτυχώσεις και τα τοπολογικά παράδοξα αποκτούν υλική υπόσταση.

Με διεθνή εμβέλεια και δράσεις που συχνά προϋποθέτουν τη βιωματική συμμετοχή του θεατή, η  Ζωή Κεραμέα μας καλεί να ανακαλύψουμε την κρυμμένη γεωμετρία της πραγματικότητας. Έχοντας στο ενεργητικό της πάνω από είκοσι ατομικές εκθέσεις και παρουσία σε σημαντικά μουσεία παγκοσμίως, η πορεία της περιλαμβάνει σταθμούς-ορόσημα: από την εκπροσώπηση της Ελλάδας στη 18η Μπιενάλε του Σίδνεϊ (2012) —όπου το σχέδιό της Journey Lines αποτέλεσε την οπτική ταυτότητα της διοργάνωσης— έως τη συμμετοχή της στο Homo Faber Event της Βενετίας (2022) και στις εκθέσεις Bridges, Mathematics and the Arts στις ΗΠΑ (2024) και την Ολλανδία (2025). Η πιο πρόσφατη ατοµική της έκθεση, με τίτλο «Μετατροπές», παρουσιάστηκε με μεγάλη επιτυχία το 2025 στους εκθεσιακούς χώρους Ελληνοαµερικανικής Ένωσης στην Αθήνα.

Η Ζωή Κεραμέα, η οποία ζει και εργάζεται μεταξύ Αθήνας και Νέας Υόρκης, γεννήθηκε στην Αθήνα και ολοκλήρωσε τις σπουδές της ως Meisterschülerin στην Ανώτατη Σχολή των Τεχνών του Βερολίνου, ενώ έχει επινοήσει τη δική της τεχνική χαρακτικής (zoetype). Στη συζήτηση που ακολουθεί, με αφορμή τη διάλεξη για το έργο της που θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 16 Ιανουαρίου στο Βιβλιοκαφέ Έναστρον της Αθήνας (7 μ.μ., Σόλωνος 101), ενταγμένη στις εκδηλώσεις της ομάδας ΘΑΛΗΣ + ΦΙΛΟΙ, μας μιλά για τη δημιουργική της πορεία, τη σχέση τέχνης και επιστήμης, καθώς και τη γοητεία του να μεταμορφώνεις μια απλή λωρίδα χαρτιού σε γλυπτό.

Ξεκινήσατε την πορεία σας με σπουδές σε τέχνες που παραδοσιακά αποκαλούμε δισδιάστατες, όπως η χαρακτική και η ζωγραφική. Ωστόσο, το έργο σας εξελίχθηκε σε μια εξερεύνηση “αναδιπλούμενων αντικειμένων”. Ποια δημιουργική ανάγκη σάς οδήγησε από το επίπεδο χαρτί στον τρισδιάστατο χώρο;

Τον καιρό που ασχολήθηκα εντατικά με τη χαρακτική, σχεδιάζοντας στο μέταλλο κορδέλες μπερδεμένες σε κόμπους, σκέφτηκα να δοκιμάσω να ενσωματώσω το ίδιο το “μοντέλο”, την κορδέλα, στο τελειωμένο έργο. Άρχισα να χρησιμοποιώ τις κορδέλες σαν πλάκες εκτύπωσης, δημιουργώντας έτσι μελανωμένες επιφάνειες που μετέφεραν τη χαραγμένη εικόνα από το μέταλλο στο χαρτί. Αυτός ο τρόπος δουλειάς μού άνοιξε τον δρόμο: μου επέτρεψε να διαπλάσω το επίπεδο της εικόνας με πολλούς τρόπους — να το αναδιπλώσω, να το τυλίξω γύρω αλλά και κάτω από μια άλλη επιφάνεια εκτύπωσης, δημιουργώντας έτσι την ψευδαίσθηση του τρισδιάστατου χώρου πάνω στο χαρτί.

Από αυτά τα έργα προήλθε το ενδιαφέρον μου για την αναδίπλωση επιφανειών και το δέσιμο σε κόμπους. Οι πειραματισμοί μου στη χαρακτική με οδήγησαν να βγω από το περιορισμένο πλαίσιο στο οποίο συχνά “παγιδεύονται” η παραδοσιακή ζωγραφική, το σχέδιο και η χαρακτική. Όταν ήμουν υπότροφος του Ιδρύματος Fulbright στο εργαστήριο Bob Blackburn’s Printmaking Workshop στη Νέα Υόρκη, δίδαξα χαρακτική σε μια Γιαπωνέζα. Εκείνη, με τη σειρά της, μου έμαθε να διπλώνω από μια χαρτοπετσέτα έναν γερανό με την τεχνική του origami, όπως της είχε μάθει η μητέρα της όταν ήταν μικρή. Το 1991 ετοιμαζόμουν για μια έκθεση στο Βερολίνο και έμενα στο σπίτι φίλων από τα φοιτητικά μου χρόνια, που τότε είχαν δύο παιδιά. Έδειξα στα παιδιά πώς διπλώνουμε έναν γερανό από τετράγωνο χαρτί, και διπλώνοντας γερανούς για μέρες στολίσαμε το χριστουγεννιάτικο δέντρο — το ονόμασαν Designer Baum. Έπειτα, το μικρότερο αγόρι μού έδειξε πώς να διπλώνω, από το ίδιο μικρό τετράγωνο χαρτί, ένα κουτάκι όπως είχε μάθει στο σχολείο. Η χειραγώγηση της επίπεδης επιφάνειας και η μετατροπή της σε αντικείμενο με όγκο με γοήτευσε.

Έτσι άρχισε η μετάβαση των έργων από τις δύο στις τρεις διαστάσεις. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το έργο «Κουτιά»: σχέδια που απεικονίζουν 12 κόμπους — 6 ζευγάρια, 6 μαύρους σε λευκό φόντο και 6 λευκούς με το είδωλό τους σε μαύρο φόντο. Καθώς τα σχέδια διπλώνονται, οι κόμποι αλλάζουν μορφή. Τα έργα μετακινούνται από δισδιάστατα σε τρισδιάστατα. Διπλωμένα σε κουτιά, μπορούν να συνδυαστούν σαν ψηφίδες, οριζόντια ή κάθετα, χρησιμοποιώντας μερικά ή όλα τα ζευγάρια (ή περισσότερα από ένα σετ των 12). Τα “Κουτιά”, σχεδιασμένα απευθείας στα φιλμ για την εκτύπωση όφσετ είναι αριθμημένα, υπογεγραμμένα σε 100 αντίτυπα το καθένα και διπλωμένα στο χέρι από εμένα. Πρόκειται για συλλεκτικό πολλαπλό με αναφορές στη συμμετρία, τους κόμπους, την τοπολογία, την ψηφιδοθέτηση.

Από τη χαρακτική στην αναδίπλωση

Ποιες υπήρξαν για εσάς οι πηγές εκκίνησης και έμπνευσης του εικαστικού σας έργου;

Ο χειρισμός των υλικών με τα χέρια: η καθυπόταξή τους και η υποδούλωσή μου σ’ αυτά.

Αν έπρεπε να περιγράψετε το έργο σας σε κάποιον που δεν έχει γνωρίσει τη δουλειά σας, ποια είναι η μία ιδέα-κλειδί που θα θέλατε να κρατήσει;

Παίζω με την επίπεδη επιφάνεια της εικόνας. Αφήνω το έργο να διασκεδάσει την αντίληψη του θεατή, να τον ξεγελάσει. Συχνά τον προκαλώ να παίξει με το έργο, μερικές φορές, το ίδιο το έργο μετατρέπεται σε παιχνίδι. Κάτι που μοιάζει να είναι επίπεδο κάμπτεται και συστρέφεται, αποκτά όγκο, αλλάζει μορφή. Το χαρτί είναι κυρίαρχο υλικό. Το χρησιμοποιώ για την εκτύπωση των χαρακτικών μου, για σχέδιο με γραφίτη ή σινική μελάνη· το διπλώνω για να κατασκευάσω τρισδιάστατες δομικές μονάδες, που τις ράβω μεταξύ τους για τη σύνθεση μικρών και μεγάλων γλυπτών από χαρτί. Άλλες φορές, το διπλώνω και το κόβω με ψαλίδι ή κοπίδι: το χαρτοκοπτικό γίνεται η βασική αρχή για συλλεκτικά βιβλία, για κεραμικά, αλλά και για παιχνίδια-σπαζοκεφαλιές.

Στο έργο σας κυριαρχούν γραμμές, κόμποι, γεωμετρικά σχήματα και χρησιμοποιείτε πολλά μέσα (γλυπτική, χαρακτική, σχέδιο, κεραμική) με παραστάσεις που συχνά μοιάζουν με “οπτικούς γρίφους”. Ποια είναι η σημασία αυτού του οπτικού “λεξιλογίου” και της μετάβασής σας από μέσο σε μέσο;

Πάντα με ενδιέφερε η μελέτη και εξερεύνηση παραδοσιακών τεχνικών. Η γνώση των υλικών και η εντατική πρακτική ανοίγουν νέους δρόμους προσέγγισης και πολλαπλές δυνατότητες στη διαμόρφωση ενός έργου. Η μετάβαση από το ένα μέσο στο άλλο, και ο τρόπος με τον οποίο αλληλοσυμπληρώνονται, αυξάνει την κατανόησή μου για το κάθε μέσο ξεχωριστά. Και η αναδιπλούμενη επιφάνεια που τόσο με γοητεύει προσφέρεται από μόνη της για τη διερεύνηση του παράδοξου.

Συμμετείχατε στη διεθνή διοργάνωση Bridges 2025 που ενώνει τα Μαθηματικά με την Τέχνη με το έργο Dimoebius. Τι σας γοητεύει στην τοπολογική δομή της λωρίδας Möbius (Μέμπιους); Πώς η τέχνη μπορεί να οπτικοποιήσει ένα μαθηματικό παράδοξο;

Η λωρίδα Möbius είναι κι αυτή μια επίπεδη επιφάνεια που συστρέφεται στον χώρο και γίνεται τρισδιάστατη. Το γλυπτό Dimoebius είναι μια διπλή λωρίδα Möbius που προέκυψε κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του, γι’ αυτό και ονομάστηκε έτσι. Σε αυτό το γλυπτό “εγγράφεται” και μια τρίτη, μαύρη λωρίδα Möbius. Για την κατασκευή του έργου χρησιμοποιώ λωρίδες χαρτιού που διπλώνονται ώστε να σχηματίσουν τριγωνικές διπυραμίδες. Με τη σειρά τους, οι χάρτινες λωρίδες, από δισδιάστατες επιφάνειες, όταν διπλωθούν σε πολύεδρα γίνονται τρισδιάστατες. Ενώνονται με κλωστή στις ακμές τους και έτσι δημιουργείται η ευλύγιστη επιφάνεια. Το έργο καθορίζεται από τη διαδικασία κατασκευής του, η οποία του επιτρέπει να υφίσταται σε πολλά διαφορετικά στάδια είτε ακουμπισμένο σε μια επίπεδη επιφάνεια είτε αναρτημένο. Η τέχνη μπορεί να οπτικοποιήσει ένα μαθηματικό παράδοξο με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Πολλά έργα σας είναι ραμμένα με νήμα, μια πρακτική που επιτρέπει στις δομές τους να μεταβάλλονται. Ποια είναι η σημασία αυτής της επιλογής;

Πολλά από τα έργα αποτελούνται από δομικές μονάδες. Αυτές είναι λωρίδες χαρτιού ή μετάλλου, διπλωμένες με το χέρι σε τριγωνικές διπυραμίδες. Οι δομικές μονάδες ράβονται μεταξύ τους για να σχηματίσουν ευλύγιστες τρισδιάστατες επιφάνειες ή, άλλοτε, σταθερές, μεγαλύτερες δομικές μονάδες που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή των γλυπτών. Λόγω του τρόπου κατασκευής τους, οι διαστάσεις των έργων είναι μεταβλητές. Όντας ευλύγιστα, μπορούν να μεταμορφώνονται συνεχώς ανάλογα με τον τρόπο τοποθέτησής τους στον χώρο. Η πολλαπλότητα των παραλλαγών είναι πολύ σημαντικό στοιχείο.

Δημόσιος χώρος

Ένα από τα πιο γνωστά έργα σας είναι το Ringknot – A Woven Line που υλοποιήθηκε στον δημόσιο χώρο, το 2006, στη Νέα Υόρκη με τη συμμετοχή δεκάδων εθελοντών. Πώς σχεδιάζει κανείς ένα έργο όπου η συλλογική συμμετοχή αποτελεί δομικό στοιχείο του αποτελέσματος; Πιστεύετε ότι η τέχνη οφείλει να είναι μια βιωματική διαδικασία;

Επί τρεις μήνες προετοίμαζα την κατασκευή του έργου «Δαχτυλιδόκομπος – μια γραμμή που πλέκεται» (Ringknot – A Woven Line), ώστε να μπορέσει να “σκηνοθετηθεί” και να ολοκληρωθεί μέσα σε μία μέρα. Η κατασκευή του έγινε στο South Street Seaport της Νέας Υόρκης, ως μέρος του Big Draw, που οργάνωσε το The Drawing Center στο πλαίσιο του River to River Festival, τον Σεπτέμβριο του 2006. Έπρεπε να εκπαιδεύσω έξι υπαλλήλους του μουσείου για να βοηθούν το συμμετέχον κοινό κατά την υλοποίηση του έργου, καθώς και μια ομάδα εθελοντών που θα έδειχνε στα παιδιά πώς να πλέξουν βραχιόλια με την ίδια πλέξη. Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “New York Times” και περισσότεροι από 1.200 άνθρωποι συμμετείχαν, με την καθοδήγησή μου, στην πλέξη ενός γιγαντιαίου κύκλου από καραβόσκοινο. Πρόκειται για έναν κόμπο που το ίδιο του το σχήμα αποτελεί σύμβολο ολοκλήρωσης, αφοσίωσης, γιορτής: είναι ένας τρίφυλλος κόμπος (trefoil knot). Αποτελείται από μια γραμμή που πλέκεται μέσα στον εαυτό της δημιουργώντας έναν κύκλο. Όταν οι δύο άκρες συναντηθούν, το τρίκλωνο καραβόσκοινο πλέκεται μέσα στον εαυτό του («μάτιση», στη γλώσσα των ναυτικών). Η αρχή και το τέλος γίνονται ένα και το αυτό. Για την πραγματοποίηση του «Δαχτυλιδόκομπου» απαιτήθηκε η ενεργή συμμετοχή του κοινού και η συνεργασία με την καλλιτέχνιδα. Η πλέξη του ακολουθεί μια προκαθορισμένη πορεία και συγκεκριμένες οδηγίες.

Σε άλλα έργα, όπως το γλυπτικό σύνολο Nine Blocks («Εννέα Κύβοι»), που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της 18ης Μπιενάλε του Σίδνεϊ (2012), το κοινό είναι ελεύθερο να συμμετέχει χωρίς καθοδήγηση ή κανόνες. Ο θεατής καλείται να μετακινήσει τους κύβους και να σχηματίσει άπειρους συνδυασμούς στον χώρο, προσπαθώντας να διατηρεί τη συνέχεια της κορδέλας που περιτυλίγει τις επιφάνειές τους. Το έργο μεταμορφώνεται συνεχώς ανάλογα με τον εκάστοτε συνδυασμό των κύβων και της κορδέλας.

Διαδραστικά είναι και τα παιχνίδια/σπαζοκεφαλιές, όπως: Αλφάβητο, Zebra, Zoeknots, Serpentine, Οκτώ Κουτιά, Mirror Match, Αριθμοί, κ.ά. Όμως η τέχνη δεν οφείλει να είναι βιωματική διαδικασία. Μπορεί κανείς να την αντιληφθεί και να την απολαύσει και σε μια μοναχική ενατένιση ή περισυλλογή.

Τέχνη και επιστήμη

Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιστήμη αναζητά την ακρίβεια και η τέχνη επιδιώκει κάποιες φορές την ερμηνεία και τη συγκίνηση. Στο έργο σας, αυτά συγχωνεύονται. Θεωρείτε ότι ο καλλιτέχνης και ο επιστήμονας μοιράζονται την ίδια θεμελιώδη αγωνία —την ανάγκη να βάλουν τάξη στο χάος ή να αποκαλύψουν την κρυμμένη δομή του κόσμου;

Μπορεί να μοιράζονται την ίδια θεμελιώδη αγωνία, αλλά προσεγγίζουν την κρυφή δομή του κόσμου από διαμετρικά αντίθετες κατευθύνσεις. Ο καλλιτέχνης δημιουργεί τον δικό του κόσμο: είναι ευρηματικός, επινοητικός, ερμηνεύει. Ο επιστήμονας διερευνά τον κόσμο στον οποίο βρίσκεται, εξετάζει με λογική και μεθοδολογία.

Αρκετά έργα σας θυμίζουν μοτίβα που συναντάμε στη φύση — από κρυσταλλικά πλέγματα μέχρι μοριακές δομές. Είναι αυτή η επιστημονική “ομοιότητα” σκόπιμη ή προκύπτει οργανικά; Πιστεύετε ότι υπάρχει μια παγκόσμια “γραμματική” της μορφής, κοινή στη φύση και στην ανθρώπινη δημιουργία;

Οι όποιες επιστημονικές ομοιότητες στη δουλειά μου, που θυμίζουν τη φύση, δεν είναι σκόπιμες, προκύπτουν οργανικά. Η ανθρώπινη δημιουργία αναφέρεται στη φύση, τη σχολιάζει, αντλεί μορφές από αυτήν και τις επεξεργάζεται· χρησιμοποιεί τη φύση.

Κλείνοντας αυτή τη συζήτηση, υπάρχει κάποιο μήνυμα που θα θέλατε να στείλετε στους αναγνώστες μας, ίσως για τη σχέση της τέχνης με την επιστήμη;

Στην τέχνη, όπως και στην επιστήμη, η συνεχής εξονυχιστική παρατήρηση φέρνει στην επιφάνεια νέες φόρμες και νέες αντιλήψεις.

Περισσότερες πληροφορίες για το έργο της εικαστικού, εδώ

Instagram