Στον πρόλογο του βιβλίου του, «Συνωμοσίες – Γιατί τόσοι λογικοί άνθρωποι πιστεύουν τόσο παράλογα πράγματα» (Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), ο Αμερικανός συγγραφέας και ιστορικός της επιστήμης Μάικλ Σέρμερ σημειώνει: «Οι συνωμοσιολόγοι της QAnon ισχυρίζονται ότι η Χίλαρι Κλίντον, ο Μπαράκ Ομπάμα, η Μπιγιονσέ, η Λέιντυ Γκάγκα, ο Τομ Χανκς και άλλες διασημότητες είναι μέλη μιας παγκόσμιας σατανιστικής σεξουαλικής αίρεσης και παιδοφιλικής οργάνωσης που λειτουργεί έχοντας έδρα μια πιτσαρία».
Και προσθέτει: «Στις τρεις δεκαετίες κατά τις οποίες μελετώ και καταρρίπτω κάθε λογής ακραίες πεποιθήσεις και αλλόκοτα πράγματα, ουδέποτε είχα φανταστεί πώς απόψεις τόσο περιθωριακές θα κατάφερναν να προσεγγίσουν το κέντρο της πολιτικής εξουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής τον 21ο αιώνα».
Λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη, όπου αρκετά πρόσωπα που υποστηρίζουν ποικίλες θεωρίες συνωμοσίας ή επωφελούνται από τη διασπορά τους έχουν πρόσβαση σε σημαντικά κέντρα αποφάσεων και εξουσίας, το βιβλίο του Σέρμερ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν αποτελεί απλώς ένα επίκαιρο ανάγνωσμα, αλλά και ένα ουσιαστικό εργαλείο για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στο φαινόμενο και να κατανοήσουν τη συνωμοσιολογική σκέψη, εξετάζοντας τη φύση της και τους μηχανισμούς διάδοσής της.
Παρουσίαση, από τον Γιώργο Καρουζάκη
Στον πρόλογο του βιβλίου του, «Συνωμοσίες – Γιατί τόσοι λογικοί άνθρωποι πιστεύουν τόσο παράλογα πράγματα» (Μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), ο Αμερικανός συγγραφέας και ιστορικός της επιστήμης Μάικλ Σέρμερ σημειώνει: «Οι συνωμοσιολόγοι της QAnon ισχυρίζονται ότι η Χίλαρι Κλίντον, ο Μπαράκ Ομπάμα, η Μπιγιονσέ, η Λέιντυ Γκάγκα, ο Τομ Χανκς και άλλες διασημότητες είναι μέλη μιας παγκόσμιας σατανιστικής σεξουαλικής αίρεσης και παιδοφιλικής οργάνωσης που λειτουργεί έχοντας έδρα μια πιτσαρία». Και προσθέτει: «Στις τρεις δεκαετίες κατά τις οποίες μελετώ και καταρρίπτω κάθε λογής ακραίες πεποιθήσεις και αλλόκοτα πράγματα, ουδέποτε είχα φανταστεί πώς απόψεις τόσο περιθωριακές θα κατάφερναν να προσεγγίσουν το κέντρο της πολιτικής εξουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής τον 21ο αιώνα».
Λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη, όπου αρκετά πρόσωπα που υποστηρίζουν ποικίλες θεωρίες συνωμοσίας ή επωφελούνται από τη διασπορά τους έχουν πρόσβαση σε σημαντικά κέντρα αποφάσεων και εξουσίας, το βιβλίο του Σέρμερ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν αποτελεί απλώς ένα επίκαιρο ανάγνωσμα, αλλά και ένα ουσιαστικό εργαλείο για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στο φαινόμενο και να κατανοήσουν τη συνωμοσιολογική σκέψη, εξετάζοντας τη φύση της και τους μηχανισμούς διάδοσής της.
Η ιστορική εξέλιξη των θεωριών συνωμοσίαςΟ συγγραφέας εντοπίζει την προέλευση της «συνωμοσιολογικής αντίληψης» στο μακρινό παρελθόν, στους εξελικτικούς μηχανισμούς που αναπτύχθηκαν κατά την προϊστορική περίοδο. Στην παλαιολιθική εποχή, οι πρόγονοί μας συσχέτιζαν φυσικά φαινόμενα, ίχνη και σημάδια του περιβάλλοντός τους, για να ανιχνεύσουν πιθανούς κινδύνους, ακόμη και αν αυτοί δεν ήταν άμεσα ορατοί. Αυτή η προσαρμοστική στρατηγική, αν και ήταν χρήσιμη σε συνθήκες όπου υπήρχαν πραγματικές απειλές από αρπακτικά ή ανταγωνιστικές φυλές, εξελίχθηκε σε γνωστική προκατάληψη που προδιαθέτει τους ανθρώπους να διακρίνουν μοτίβα, συνδέσεις, και να κάνουν συσχετισμούς εκεί όπου δεν υπάρχουν.
Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, καθώς η ροή της πληροφορίας είναι αδιάκοπη, οι γνωστικές προκαταλήψεις, ενισχυμένες από τις αμέτρητες θεωρίες συνωμοσίας, καθιστούν, με τις «αντηχήσεις» και τις παραμορφώσεις που λαμβάνουν στα κοινωνικά δίκτυα, εξαιρετικά δύσκολη τη διάκριση μεταξύ αλήθειας και ψέματος. Για αυτό ο συγγραφέας προτείνει αρχικά έναν αναλυτικό διαχωρισμό των συνωμοσιολογικών θεωριών σε δύο βασικές κατηγορίες: τις παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες στερούνται εμπειρικής θεμελίωσης και βασίζονται σε αβάσιμες υποθέσεις, και τις ρεαλιστικές θεωρίες συνωμοσίας, που αφορούν υπαρκτούς πολιτικούς θεσμούς και εταιρικές οντότητες που δρουν παρασκηνιακά για να εξασφαλίσουν με αθέμιτο τρόπο πλεονεκτήματα.
«Οι παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας», εξηγεί ο Σέρμερ, «συνήθως περιλαμβάνουν εξωγήινους, σατανικές δυνάμεις, σχέδια παγκόσμιας κυριαρχίας, ολοκληρωτικό έλεγχο φυλών ή εθνών, ή σέχτες τόσο πολυμελείς και σχέδια τόσο περίπλοκα που δεν θα μπορούσαν ποτέ να υλοποιηθούν στην πραγματικότητα. Οι ρεαλιστικές θεωρίες συνωμοσίας, από την άλλη, συχνά περιλαμβάνουν τη δράση κρατικών υπηρεσιών και μεγάλων εταιρικών οντοτήτων». Σε αυτές, ο Σέρμερ κατατάσσει το σκάνδαλο του Ουώτεργκεϊτ, την απάτη της Volkswagen για τους κανονισμούς εκπομπής ρύπων, καθώς και μυστικές συμφωνίες ή φορολογικές απάτες ατόμων που επιδιώκουν, με σκοτεινά μέσα, να ενισχύσουν την εξουσία τους.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο συγγραφέας παρουσιάζει μια πολυεπίπεδη ανάλυση των μη ρεαλιστικών θεωριών συνωμοσίας, ξεκινώντας από το παρελθόν και φτάνοντας μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στη θεωρία της «πισώπλατης μαχαιριάς», την οποία χρησιμοποίησε ο Χίτλερ για να εξηγήσει στο ακροατήριό του την ήττα της Γερμανίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σύμφωνα με τη ναζιστική προπαγάνδα, η Γερμανία δεν ηττήθηκε στρατιωτικά, αλλά οδηγήθηκε στην ήττα εξαιτίας μιας «πισώπλατης μαχαιριάς» που της επέφεραν οι λεγόμενοι «εγκληματίες του Νοέμβρη», κυρίως Εβραίοι, μαρξιστές και μπολσεβίκοι, οι οποίοι θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για την υπογραφή της ανακωχής του πολέμου στις 11 Νοεμβρίου 1918. Η αφήγηση αυτή συνδέθηκε στενά με τα διαβόητα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, ένα ψευδεπίγραφο κείμενο που υποτίθεται ότι αποκάλυπτε σχέδια των Εβραίων για την παγκόσμια κυριαρχία.
Στη συνέχεια, αναφέρεται στις σύγχρονες θεωρίες για τη Νέα Παγκόσμια Τάξη, με τις φερόμενες μυστικές διεργασίες σκοτεινών κύκλων που προετοιμάζουν μία απολυταρχική παγκόσμια διακυβέρνηση, στους ισχυρισμούς ότι η δολοφονία του Προέδρου Τζον Φ. Κένεντι δεν ήταν έργο ενός μοναδικού δράστη, αλλά αποτέλεσμα ευρύτερης συνωμοσίας, καθώς και στις απόψεις ότι η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν ενορχηστρωμένη από την ίδια την αμερικανική κυβέρνηση. Επιπλέον, αναλύει την εξάπλωση θεωριών που σχετίζονται με εμφανίσεις ΑΤΙΑ, τους φόβους για τη φθορίωση του νερού ή τους αεροψεκασμούς, καθώς και τις διαδεδομένες απόψεις σχετικά με τις συνέπειες των εμβολιασμών, τις προφητείες για την ημέρα της Κρίσεως κ.ά.
Ο συγγραφέας δεν προσεγγίζει το θέμα του με την έπαρση του ορθολογικού επιστήμονα που κρίνει υποτιμητικά τις παράξενες ή αλλόκοτες απόψεις που κατακλύζουν τον σύγχρονο κόσμο. Προσπαθεί να κατανοήσει και να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους όλο και περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν σε αυτές. Γνωρίζει ότι η μανιχαϊστική απλότητα και η μακιαβελική ηθική που διέπουν τις περισσότερες θεωρίες συνωμοσίας συνιστούν στοιχεία της γοητείας τους. «Είναι δύσκολο», γράφει, «να χωρέσει το μυαλό μας ολόκληρο το πλέγμα των αιτιακών μεταβλητών που απαιτείται να συνυπολογιστούν για την ερμηνεία ιστορικών, πολιτικών και οικονομικών γεγονότων».
Αποσαφηνίζει, επίσης, στηριζόμενος σε αποτελέσματα ερευνών, ότι οι συνωμοσιολόγοι απαντώνται σε όλες τις κατηγορίες φύλου, ηλικίας, φυλής, εισοδήματος, πολιτικών αντιλήψεων, μορφωτικού επιπέδου και επαγγελματικής θέσης. Ποικίλουν ανάλογα με την κομματική τοποθέτηση και την εθνική καταγωγή, με διαφορετικές ομάδες να υιοθετούν διαφορετικές θεωρίες. Για παράδειγμα, οι Αφροαμερικανοί τείνουν να πιστεύουν σε θεωρίες που συνδέουν την ομοσπονδιακή κυβέρνηση με την εξάπλωση του AIDS, ενώ οι λευκοί Αμερικανοί είναι πιο πιθανό να υποψιάζονται συνωμοσίες σχετικές με τον έλεγχο της οπλοκατοχής.
Γενικότερα, ο Σέρμερ διαπιστώνει ότι οι πεποιθήσεις μας διαμορφώνονται από προσωπικούς, συναισθηματικούς και ψυχολογικούς παράγοντες. Μόλις διαμορφωθούν, τις υπερασπιζόμαστε με λογικά επιχειρήματα. Ο εγκέφαλός μας τείνει να αναζητά επιβεβαιώσεις των πεποιθήσεών μας, απορρίπτοντας αντίθετες πληροφορίες. Αυτή η διαδικασία μας οδηγεί να νιώθουμε ότι έχουμε δίκιο και ηθική ανωτερότητα, συχνά απορρίπτοντας ή δαιμονοποιώντας αντίθετες απόψεις.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τριπλή κατηγοριοποίηση των θεωριών συνωμοσίας που επιχειρεί ο συγγραφέας, κάνοντας λόγο για τη διαμεσολαβημένη συνωμοσία, που παρέχει μια βαθύτερη μυθική, ψυχολογική ή βιωματική «αλήθεια» ενός γεγονότος, την τριμπαλιστική, που ενσωματώνει στοιχεία παλαιότερων θεωριών και λειτουργεί ως κοινωνική ένδειξη αφοσίωσης στη «φυλή», και την εποικοδομητική, που λειτουργεί ως προληπτικό μέτρο, με την ιδέα ότι είναι προτιμότερο να πιστεύουμε σε μια συνωμοσία που ενδέχεται να αποδειχθεί λάθος, παρά να αγνοούμε την πιθανότητα ύπαρξής της.
Στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου, ο Σέρμερ εστιάζει σε γνωστές θεωρίες συνωμοσίας, εξετάζοντας, με λογικά επιχειρήματα και μεθοδική ανάλυση, κατά πόσο είναι βάσιμες ή ψευδείς. Παράλληλα, αξιολογεί την αληθοφάνεια των ισχυρισμών που διατυπώνουν όσοι τις υποστηρίζουν. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου, παρουσιάζει έναν αναλυτικό οδηγό και χρήσιμα εργαλεία για τη διαχείριση συζητήσεων με άτομα που έχουν διαφορετικές απόψεις από εμάς. Ο συγγραφέας ενθαρρύνει τον διάλογο γύρω από τις ιδέες, και όχι τις προσωπικές επιθέσεις. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά: «Τη στιγμή κατά την οποία θα εξισώσετε τις πεποιθήσεις ενός ατόμου με κάτι που πίστευε ο Χίτλερ ή οι ναζί, ή που θα αποκαλέσετε κάποιον ευθέως ναζί, η συζήτηση έχει λήξει».
Αναγνωρίζοντας ότι είμαστε όλοι επιρρεπείς στις γνωστικές μεροληψίες, ο συγγραφέας μας υπενθυμίζει ότι ο σύγχρονος κόσμος έχει θεμελιωθεί πάνω στον επιστημονικό νατουραλισμό και στις ανθρωπιστικές αξίες του Διαφωτισμού. Και καταλήγει σε μία ελπιδοφόρα διαπίστωση, που ευχόμαστε να διατηρηθεί στο μέλλον: «Δεν θα χρειαστεί ποτέ ξανά να υποταχθούμε σε εκείνους που αιχμαλώτισαν το μυαλό μας με τις αλυσίδες του δόγματος και της αυθεντίας. Στη θέση τους, αξιοποιούμε τη λογική και την επιστήμη ως τους κύριους κριτές της αλήθειας και της γνώσης».
Ερωτήσεις, αφορμή για συζήτηση, από τον Γιώργο Καρουζάκη
Συνέντευξη με τον συγγραφέα του βιβλίου στην αγγλική γλώσσα
© Copyright 2001-2026 Θαλής + Φίλοι.
designed & developed by UNICORG EE
