Η ιστορία που αφηγείται ο κορυφαίος Ιταλός θεωρητικός φυσικός Τζόρτζιο Παρίζι (Νόμπελ Φυσικής 2021) στο βιβλίο του "Η πτήση των ψαρονιών – Ο θαυμαστός κόσμος των πολύπλοκων συστημάτων" (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) αναφέρεται στην περιπέτειά του στον κόσμο της επιστήμης.
Το ολιγοσέλιδο αφήγημά του συνδυάζει αυτοβιογραφικά στοιχεία με σημαντικά επεισόδια της επιστημονικής του διαδρομής. Εκφράζει επίσης την αγωνία του να μεταδώσει, σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται, την καθοριστική σημασία της επιστήμης στη ζωή και στον πολιτισμό μας.
«Αν οι πολίτες και οι πολιτικοί δεν εμπιστεύονται την επιστήμη, η ανθρωπότητα θα κινηθεί αναπόφευκτα προς τη λάθος κατεύθυνση και η μάχη ενάντια σε μια σειρά παγκόσμιων καταστροφών – υπερθέρμανση του πλανήτη, μολυσματικές ασθένειες, φτώχεια και πείνα, εξάντληση των φυσικών πόρων – δε θα είναι επιτυχής», σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου του.
Παρουσίαση, από τον Γιώργο Καρουζάκη
Η ιστορία που αφηγείται ο κορυφαίος Ιταλός θεωρητικός φυσικός Τζόρτζιο Παρίζι (Νόμπελ Φυσικής 2021) στο βιβλίο του “Η πτήση των ψαρονιών – Ο θαυμαστός κόσμος των πολύπλοκων συστημάτων” (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) αναφέρεται στην περιπέτειά του στον κόσμο της επιστήμης. Το ολιγοσέλιδο αφήγημά του συνδυάζει αυτοβιογραφικά στοιχεία με σημαντικά επεισόδια της επιστημονικής του διαδρομής. Εκφράζει επίσης την αγωνία του να μεταδώσει, σε όσο περισσότερους ανθρώπους γίνεται, την καθοριστική σημασία της επιστήμης στη ζωή και στον πολιτισμό μας. «Αν οι πολίτες και οι πολιτικοί δεν εμπιστεύονται την επιστήμη, η ανθρωπότητα θα κινηθεί αναπόφευκτα προς τη λάθος κατεύθυνση και η μάχη ενάντια σε μια σειρά παγκόσμιων καταστροφών – υπερθέρμανση του πλανήτη, μολυσματικές ασθένειες, φτώχεια και πείνα, εξάντληση των φυσικών πόρων – δε θα είναι επιτυχής», σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου του.
Η αφήγηση ξεκινά με μια ασυνήθιστη πτήση. Τα ψαρόνια (μαυροπούλια που μεταναστεύουν τον χειμώνα προς πιο ζεστές περιοχές) τα βλέπει ο Παρίζι συνήθως την ώρα του ηλιοβασιλέματος, στον ουρανό της Ρώμης. Αυτή η συνήθεια, το να παρατηρεί τα μαυροπούλια να κινούνται όλα μαζί χωρίς να συγκρούονται, να διασκορπίζονται, να ξεπερνούν εμπόδια, να αναπτύσσουν φαντασμαγορικούς σχηματισμούς στον ουρανό, αναδιαμορφώνοντας συνεχώς τη χωρική τους διάταξη, δεν αποτελεί κάποια εκκεντρική ανάπαυλα του φυσικού από το φορτωμένο επιστημονικό του πρόγραμμα.
Η πτήση των ψαρονιών τον γοητεύει επειδή σχετίζεται με τον πυρήνα του ερευνητικού του έργου: «την κατανόηση της συμπεριφοράς ενός συστήματος που αποτελείται από ένα πλήθος αλληλεπιδρώντων συστατικών στοιχείων (φορέων)». Στη φυσική, όπως εξηγεί ο Παρίζι, οι φορείς μπορεί να είναι ηλεκτρόνια, άτομα, σπιν ή μόρια· έχουν πολύ απλούς κανόνες συμπεριφοράς, όμως όλοι μαζί οδηγούν σε μια πολύπλοκη συλλογική συμπεριφορά.
Συνεπώς, ο συγγραφέας καταδεικνύει τους μυστικούς δεσμούς που συνδέουν διαφορετικά φαινόμενα του κόσμου μας. Υπενθυμίζει ότι η επιστήμη, ακόμα και όταν δεν το αντιλαμβανόμαστε, αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής. Οι κινήσεις των ψαρονιών που βλέπει κάποιος φευγαλέα στον απογευματινό ουρανό μπορεί να επιτρέψουν σε μια επιστημονική ομάδα να καταλάβει με ποσοτικό τρόπο πώς προκύπτει μια συλλογική συμπεριφορά. Και να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα βιολογικά, οικονομικά αλλά και κοινωνικά φαινόμενα.
Ο Παρίζι αφιέρωσε πολλά χρόνια της ζωής του σε αυτήν την αναζήτηση. Η κατανόηση της συμπεριφοράς των ψαρονιών απαίτησε κόπο, επιτυχημένα και αδιέξοδα πειράματα, αρκετές μελέτες. Η προσπάθεια υπήρξε τελικά γόνιμη. Η έρευνά του άλλαξε εντελώς το παράδειγμα που χρησιμοποιούνταν στις μελέτες και αφορούσε τα σμήνη (η αλληλεπίδραση των πουλιών εν ώρα πτήσης συμβαίνει πάντα με τους πλησιέστερους γείτονες), τις αγέλες και τα κοπάδια, εισάγοντας νέα ερευνητικά πρότυπα στη βιολογία από το πεδίο της στατιστικής φυσικής, για την επίλυση πολύπλοκων και αταξινόμητων προβλημάτων.
Στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου, ο συγγραφέας ανασύρει τις αναμνήσεις του από τα φοιτητικά του χρόνια στη Ρώμη της δεκαετίας του ’60. Το απελευθερωτικό πνεύμα των φοιτητικών κινητοποιήσεων άλλαξε το συντηρητικό ακαδημαϊκό περιβάλλον της εποχής και διαμόρφωσε τη σκέψη του. Αυτές οι εμπειρίες συνδυάζονται με τον τρόπο που αναπτύχθηκαν μέσα στα χρόνια τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα. Επιχειρεί μάλιστα να εξοικειώσει τον αναγνώστη με εξειδικευμένες επιστημονικές έννοιες, επιστρατεύοντας παραδείγματα από τον κόσμο του θεάτρου αλλά και από το δημοφιλές παιχνίδι της Μονόπολης, αναφερόμενος στη θερμοδυναμική συμπεριφορά των υάλων σπιν*, στην έννοια της αταξίας και την πολυπλοκότητα των άτακτων συστημάτων.
Αναζητώντας αναλογίες των ειδικών επιστημονικών του αναζητήσεων στον πραγματικό κόσμο, επικεντρώνεται από τα σπιν, τα άτομα ή τα μόρια στα κύτταρα και σε άλλες στοιχειώδεις οντότητες, όπως είναι οι ιστότοποι, οι μετοχές και τα ομόλογα, οι άνθρωποι, τα ζώα και τα συστατικά των οικοσυστημάτων. Και παρατηρεί: «Παρ’ όλα αυτά, δε δημιουργούν όλες οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ στοιχειωδών οντοτήτων άτακτα συστήματα. Η αταξία προκύπτει από το γεγονός ότι ορισμένες στοιχειώδεις οντότητες συμπεριφέρονται με τρόπο διαφορετικό από τις άλλες: μερικά σπιν προσπαθούν να ευθυγραμμιστούν προς την αντίθετη κατεύθυνση, μερικά άτομα είναι διαφορετικά από την πλειονότητα των άλλων, μερικοί χρηματιστές πουλάνε μετοχές που άλλοι αγοράζουν, μερικοί προσκεκλημένοι σε ένα δείπνο αντιπαθούν κάποιους άλλους καλεσμένους και θέλουν να καθίσουν μακριά τους κ.λπ.»
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στο τελευταίο μέρος του βιβλίου στην καταγωγή και στη γέννηση των ιδεών, στη σημασία των διαισθητικών συλλογισμών στην ανάπτυξη της επιστημονικής σκέψης, σε ζητήματα που αφορούν τη χρησιμότητα της επιστήμης στην κοινωνία, επισημαίνοντας το νέο κύμα δυσπιστίας απέναντι στην επιστημονική σκέψη στον σύγχρονο κόσμο. Ο Παρίζι θεωρεί ότι έχει φτάσει η στιγμή να υπερασπιστούμε την επιστήμη όχι μόνο για τις πρακτικές τις πλευρές αλλά και για την τεράστια πολιτισμική της αξία. «Πρέπει να εξηγήσουμε με μη μαγικό τρόπο τι κάνουν οι ζωντανοί επιστήμονες και ποιες είναι οι τρέχουσες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν”, γράφει. Και καταλήγει: «Δεν είναι εύκολο, ειδικά στην περίπτωση των “σκληρών” επιστημών, στις οποίες τα μαθηματικά παίζουν ουσιαστικό ρόλο· ωστόσο, το σωστό είδος προσπάθειας μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικά αποτελέσματα».
*Οι ύαλοι σπιν είναι μεταλλικά κράματα όπου τα μαγνητικά σπιν των σωματιδίων συμπεριφέρονται με τυχαίο και ασταθή τρόπο, όπως οι θέσεις των ατόμων στο γυαλί δεν οργανώνονται σε τακτική δομή όταν αυτό παγώνει. Αυτή η μαγνητική μετάβαση φάσης μοιάζει με τη μετάβαση του υγρού γυαλιού σε στερεό, εξ ου και το όνομα.
Ερωτήσεις, αφορμή για συζήτηση, από τον Γιώργο Καρουζάκη
© Copyright 2001-2026 Θαλής + Φίλοι.
designed & developed by UNICORG EE
