Αναρτήθηκε σε 31 Μαρτίου, 2026 κατηγορία: Ειδήσεις | Tags: εκπαίδευση, Επιστήμη, Ιδέες, Ιστορία, μαθηματικά

Συντάκτης: Επιμέλεια: Γιώργος Καρουζάκης

Οι Μάγια, οι αυτόχθονες της Μεσοαμερικής, είχαν την ικανότητα να προβλέπουν με ακρίβεια τις εκλείψεις και τις τροχιές των πλανητών χιλιάδες χρόνια πριν. Και όλα αυτά χωρίς τηλεσκόπιο, υπολογιστή ή κάποιο άλλο επιστημονικό εργαλείο, μόνο με το γυμνό μάτι και έναν απλό αριθμητικό πίνακα. Στο άρθρο που δημοσιεύεται στην ακαδημαϊκή πλατφόρμα The Conversation, η Noémie Combe, ερευνήτρια θεμελιωδών μαθηματικών στην ESILV / Pôle Léonard de Vinci, κοντά στο Παρίσι, σημειώνει ότι οι πόλεις των Μάγια, οι οποίες εκτείνονταν στα εδάφη του σημερινού Μεξικού, της Γουατεμάλας, του Μπελίζ, της Ονδούρας και του Ελ Σαλβαδόρ, ήταν προσανατολισμένες προς τα άστρα, σχεδιασμένες δηλαδή με αστρονομική ακρίβεια.

Για παράδειγμα, στην περιοχή Chichén Itzá, στο σημερινό Μεξικό, δύο φορές τον χρόνο, κατά την εαρινή και τη φθινοπωρινή ισημερία, τις μέρες δηλαδή που η νύχτα και η μέρα έχουν ακριβώς την ίδια διάρκεια, συμβαίνει κάτι εντυπωσιακό. Καθώς ο ήλιος δύει, «οι σκιές στην πυραμίδα El Castillo φαίνεται να ζωντανεύουν την πορεία του θεού-φιδιού Kukulkan κατά μήκος των σκαλοπατιών»: το παιχνίδι του φωτός δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός φιδιού που σέρνεται αργά από την κορυφή ως τη βάση της πυραμίδας. Δεν πρόκειται για σύμπτωση, ούτε για διακοσμητική επιλογή. Η πυραμίδα ήταν σκόπιμα σχεδιασμένη έτσι ώστε αυτό το φαινόμενο να εμφανίζεται ακριβώς εκείνες τις δύο μέρες του χρόνου. Ολόκληρη η πόλη ήταν κατασκευασμένη σαν ένα μεγάλο αστεροσκοπείο από πέτρα. Κάθε κτίριο και γωνία της είχαν δημιουργηθεί για να «παρακολουθούν» με ακρίβεια τις κινήσεις του ήλιου, της σελήνης και των πλανητών.

Το κλειδί για την κατανόηση αυτού του φαινομένου βρίσκεται σε ένα χειρόγραφο με περιπετειώδη ιστορία: τον κώδικα της Δρέσδης. Είναι ένα από τα ελάχιστα χειρόγραφα των Μάγια που επιβίωσαν από τις καταστροφές της ισπανικής κατάκτησης, γραμμένο με μικρά σύμβολα και εικονογράμματα. Οι σελίδες του περιλαμβάνουν στήλες αριθμών και παραστάσεις θεοτήτων με κωδικοποιημένες πληροφορίες για την κίνηση των ουράνιων σωμάτων. «Πώς αυτό το χειρόγραφο από το Γιουκατάν διέσχισε τον Ατλαντικό για να καταλήξει σε μια βιβλιοθήκη της Σαξωνίας;» αναρωτιέται η Combe. Η απάντηση είναι εξίσου εντυπωσιακή: το 1739, ο διευθυντής της βασιλικής βιβλιοθήκης της Δρέσδης, Johann Christian Götze, το αγόρασε από έναν ιδιώτη που το θεωρούσε «ακατανόητο και άνευ αξίας», αγνοώντας ότι κρατούσε στα χέρια του «ένα από τα πιο εξελιγμένα αστρονομικά έγγραφα που έχουν παραχθεί ποτέ».

Τι ακριβώς περιέχει αυτό το χειρόγραφο; Η ερευνήτρια δίνει δύο παραδείγματα. Το πρώτο αφορά τον πλανήτη Άρη. Σε μια σελίδα του κώδικα εμφανίζεται η ακολουθία αριθμών: 78, 156, 234, 312, 390, 780. Για έναν σύγχρονο μαθητή λυκείου, αυτά είναι τα πολλαπλάσια του 78. Για τους Μάγια, όμως, αντιπροσώπευαν κάτι πολύ μεγαλύτερο: ο αριθμός 780 αντιστοιχεί στη «συνοδική περίοδο» του Άρη, δηλαδή στον χρόνο που χρειάζεται ο πλανήτης για να επιστρέψει στην ίδια θέση στον ουρανό, όπως τον βλέπουμε από τη Γη. «Οι Μάγια την είχαν υπολογίσει με αξιοσημείωτη ακρίβεια: 780 ημέρες έναντι 779,94 ημερών σήμερα», μια απόκλιση μικρότερη από έξι ώρες, χωρίς κανένα σύγχρονο εργαλείο.

Το δεύτερο παράδειγμα αφορά τις εκλείψεις της Σελήνης και είναι ακόμα πιο εντυπωσιακό. Σε μια άλλη σελίδα του κώδικα εμφανίζεται η ακολουθία: 9.360, 9.537, 9.714, 9.891, 10.039. Η διαφορά μεταξύ των περισσότερων όρων είναι 177 ημέρες, ο χρόνος, δηλαδή, μεταξύ δύο διαδοχικών εκλείψεων που αντιστοιχεί σε 6 πλήρεις σεληνιακούς μήνες. Ο τελευταίος αριθμός, όμως, «σπάει» τον κανόνα και αποτελεί διαφορά 148 ημερών, που αντιστοιχεί σε 5 σεληνιακούς μήνες. Δεν πρόκειται για λάθος: οι Μάγια είχαν ανακαλύψει ότι η Σελήνη δεν εκλείπει σε κάθε πανσέληνο, επειδή η τροχιά της είναι κεκλιμένη κατά 5 μοίρες, οπότε η έκλειψη συμβαίνει μόνο κοντά σε συγκεκριμένα σημεία της τροχιάς, κάθε 5 ή 6 σεληνιακούς μήνες. «Οι Μάγια είχαν υπολογίσει τη συνοδική περίοδο της Σελήνης σε 29,53 ημέρες, σε απόσταση μερικών δευτερολέπτων από τη σύγχρονη μέτρηση».

Πέρα από την αστρονομία, η Combe υπογραμμίζει κάτι που αφορά βαθύτερα την ιστορία της ανθρώπινης σκέψης: οι Μάγια εφάρμοζαν στην καθημερινή τους πρακτική αυτό που σήμερα ονομάζουμε αριθμητική υπολοίπων, έναν κλάδο των μαθηματικών που στην Ευρώπη θεμελιώθηκε επίσημα στα τέλη του 18ου αιώνα, από τον Γερμανό μαθηματικό Carl Friedrich Gauss. Με απλά λόγια: αντί να μετράνε έναν αριθμό στο σύνολό του, ενδιαφέρονταν για το υπόλοιπο που αφήνει μετά τη διαίρεση, ακριβώς όπως κάνουμε κι εμείς σήμερα όταν κοιτάμε το ρολόι και λέμε «είναι 3» αντί να πούμε ότι «είναι η 15η ώρα». Το άρθρο της Noémie Combe στο The Conversation, μας υπενθυμίζει ότι ιστορία της επιστήμης και της ανθρώπινης σκέψης δεν ξεκίνησε στην Ευρώπη, ενώ οι σελίδες του κώδικα των Μάγια κρύβουν ακόμη πολλά μυστικά που περιμένουμε να αποκαλυφθούν.

Πηγή: theconversation.com