Αναρτήθηκε σε 18 Μαρτίου, 2026 κατηγορία: Ειδήσεις | Tags: Ανάγνωση, Βιβλίο, εκπαίδευση, Επιστήμη, Ιδέες

Συντάκτης: Επιμέλεια: Γιώργος Καρουζάκης

Τα δημοσιεύματα που αναφέρονται στη μείωση του αριθμού των ανθρώπων που διαβάζουν και στον «θάνατο» της φιλαναγνωσίας αυξάνονται συνεχώς, επισημαίνοντας τις ατέλειωτες ώρες που περνάμε μπροστά στις οθόνες των σύγχρονων ψηφιακών μέσων. Πρόσφατες στατιστικές έρευνες, όπως αυτή που δημοσιεύεται στην επιστημονική επιθεώρηση iScience, αποκαλύπτουν ότι το ποσοστό των Αμερικανών που διαβάζουν καθημερινά για ψυχαγωγία έχει μειωθεί στο 40% τα τελευταία 20 χρόνια.

Η πρόσφατη έρευνα του ΟΟΣΑ σχετικά με τις δεξιότητες των ενηλίκων στην ανάγνωση, τη γραφή και την επίλυση μαθηματικών ή άλλων σύνθετων προβλημάτων αποκαλύπτει ότι το 18% των ενηλίκων σε πολλές χώρες δεν διαθέτει ούτε τα βασικά επίπεδα επάρκειας σε αυτούς τους τομείς. Αρκούν όμως αυτά τα δεδομένα για να υποστηρίξουμε ότι η τεχνολογία καταστρέφει τη φιλαναγνωσία, τον πολιτισμό και την ικανότητα των ανθρώπων να αναπτύσσουν περίπλοκους συλλογισμούς και ιδέες;

Ο βιβλιοθηκονόμος Carlo Iacono, από το Πανεπιστήμιο Charles Sturt στη Νέα Νότια Ουαλία της Αυστραλίας, σε άρθρο του στο επιστημονικό περιοδικό aeon.co, αντικρούει τα επιχειρήματα αυτής της καταστροφολογικής συζήτησης. Αναγνωρίζει τα προβλήματα που προκύπτουν από την τεχνολογική εποχή, αλλά θεωρεί λανθασμένο τον τρόπο ανάλυσής τους. «Το ίδιο άτομο που δεν μπορεί να ολοκληρώσει την ανάγνωση ενός μυθιστορήματος μπορεί να παρακολουθήσει ένα τρίωρο βίντεο-δοκίμιο για την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο ίδιος έφηβος που υποτίθεται ότι δεν μπορεί να συγκεντρωθεί για να διαβάσει μερικές σελίδες, διατηρεί την προσοχή του σε ένα ψηφιακό παιχνίδι για ώρες, αναλύει μια σύνθετη αφήγηση, συντονίζεται με τους συμπαίκτες του και προσαρμόζει τη στρατηγική του σε πραγματικό χρόνο. Αυτό δεν είναι κατώτερη γνωστική λειτουργία. Είναι διαφορετική γνωστική λειτουργία. Και η διαφορά δεν είναι η οθόνη. Είναι το περιβάλλον», γράφει. Και αναφέρεται στο ουσιαστικό πρόβλημα, στον τρόπο με τον οποίο οι διάσημες ψηφιακές πλατφόρμες της εποχής έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα για να αυξάνουν τα διαφημιστικά τους έσοδα, βασιζόμενες στους ίδιους ψυχολογικούς μηχανισμούς που κάνουν, για παράδειγμα, τον τζόγο εθιστικό.

Ενάντια στον θρήνο

Ο Αυστραλός βιβλιοθηκονόμος επισημαίνει ότι η αντίδραση απέναντι στα νέα μέσα δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο. Ανατρέχοντας στην ιστορία, αναφέρει ότι τον 19ο αιώνα, τα φθηνά, λαϊκά αναγνώσματα («penny dreadfuls») θεωρήθηκαν απειλή για την πνευματική υγεία των νέων. Ακόμη παλαιότερα, τον 18ο αιώνα, η ανάγνωση μυθιστορημάτων χαρακτηριζόταν από τους ειδικούς της εποχής ως «επιδημία» και «πνευματικό δηλητήριο». Ο Iacono φτάνει μέχρι τον Σωκράτη, ο οποίος φοβόταν ότι η εφεύρεση της γραφής θα κατέστρεφε την ανθρώπινη μνήμη. Κάθε φορά, οι καταστροφολογικές προβλέψεις διαψεύδονταν, καθώς η κινδυνολογία απλώς μετατοπιζόταν στο επόμενο τεχνολογικό μέσο.

Τι καθιστά, λοιπόν, το σημερινό πρόβλημα διαφορετικό; Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, το ζήτημα δεν έγκειται στην ύπαρξη «ρηχού» περιεχομένου στις ψηφιακές οθόνες, αλλά στον σχεδιασμό τους. Όπως εύστοχα παρατηρεί, τα λαϊκά περιοδικά του παρελθόντος «δεν σε ακολουθούσαν στην κρεβατοκάμαρά σου τα μεσάνυχτα, ούτε έστελναν διαρκώς νέες ειδοποιήσεις».

Ο Iacono, ειδικός στη διαχείριση της γνώσης, προτείνει να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια του «γραμματισμού». Φέρνει ως παράδειγμα τα ηχητικά βιβλία: για χρόνια, οι μαθητές που ήταν ικανοί στο να ακούν σύνθετα κείμενα αλλά δυσκολεύονταν να διαβάσουν ένα τυπωμένο βιβλίο, θεωρούνταν ότι έχουν μαθησιακές δυσκολίες. Ο Iacono υποστηρίζει ότι αυτοί οι μαθητές δεν έχουν μαθησιακές δυσκολίες. Το πρόβλημα έγκειται στη διδασκαλία, η οποία δεν προσαρμόζεται σε διαφορετικούς τρόπους σκέψης. Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, δεν κατευθυνόμαστε προς μια κοινωνία χωρίς γραφή, αλλά σε μια κοινωνία με πολλαπλούς τρόπους μάθησης. Για παράδειγμα, οι σύγχρονες βιβλιοθήκες, εκτός από τα παραδοσιακά αναγνωστήρια, θα πρέπει να εμπλουτιστούν με στούντιο ηχογράφησης, χώρους συνεργασίας και δημιουργικά εργαστήρια. Η βιβλιοθήκη του μέλλοντος δεν είναι μια αποθήκη βιβλίων. Είναι ένας χώρος «εκγύμνασης» της προσοχής και της συγκέντρωσης.

Καταλήγοντας, ο Carlo Iacono απορρίπτει τη μοιρολατρία όσων θρηνούν για το τέλος της ανάγνωσης. Αν το πρόβλημα είναι ο σχεδιασμός των ψηφιακών συστημάτων, τότε η λύση είναι η ρυθμιστική παρέμβαση και η δημιουργία νέων ψηφιακών και φυσικών χώρων. «Οι σύγχρονοι θρηνωδοί προσφέρουν έναν επικήδειο. Εγώ ενδιαφέρομαι περισσότερο για μια μάχη», τονίζει, καλώντας μας να δημιουργήσουμε τις συνθήκες που ενισχύουν την ανθρώπινη προσοχή και τη συγκέντρωση αντί να την αποδυναμώνουν.

Πηγή: aeon.co