Αναρτήθηκε σε 26 Φεβρουαρίου, 2026 κατηγορία: Ειδήσεις | Tags: εκπαίδευση, Επιστήμη, Ιδέες

Συντάκτης: Επιμέλεια: Γιώργος Καρουζάκης

Για τους περισσότερους από εμάς, ο χρόνος μοιάζει με ένα τεράστιο, κοσμικό ρολόι που χτυπά με απόλυτη ομοιομορφία για όλους, σε κάθε γωνιά του σύμπαντος. Ωστόσο, η σύγχρονη Φυσική ανατρέπει πλήρως αυτήν τη διαισθητική αντίληψη. Όπως εξηγεί σε πρόσφατο βίντεο του Quanta Magazine ο Ιταλός θεωρητικός φυσικός Carlo Rovelli, ο χρόνος, όπως τον αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι ένα εγγενές, θεμελιώδες συστατικό της πραγματικότητας, αλλά μάλλον ένα φαινόμενο που πηγάζει από τη θερμότητα.

Σύμφωνα με τον Rovelli, η κλασική αντίληψη του Ισαάκ Νεύτωνα για έναν «απόλυτο» χρόνο, που ρέει ανεξάρτητα από οτιδήποτε άλλο, ανατράπηκε τον 20ό αιώνα από τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν. Αυτή η θεωρία έδειξε ότι ο χρόνος είναι αναπόσπαστο μέρος του βαρυτικού πεδίου (του χωροχρόνου) και ότι η ροή του είναι σχετική, καθώς εξαρτάται άμεσα από τη θέση και την κίνηση του κάθε παρατηρητή.

Στον τομέα της κβαντικής βαρύτητας, το τοπίο γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο. Στις θεμελιώδεις εξισώσεις της Φυσικής, όπως η διάσημη εξίσωση Wheeler-DeWitt, η μεταβλητή του χρόνου απουσιάζει εντελώς. «Το σύμπαν βρίσκεται σε συνεχή μεταβολή, αποτελεί μια αλληλουχία διεργασιών, αλλά δεν υπάρχει ένα κοινό ρολόι που να τις χρονομετρά όλες», επισημαίνει ο Ιταλός φυσικός.

Αν, όμως, οι θεμελιώδεις νόμοι της Φυσικής δεν κάνουν διάκριση μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, γιατί εμείς βιώνουμε αυτήν τη μονόδρομη, αμετάκλητη ροή; Σύμφωνα με τον Rovelli, η απάντηση βρίσκεται στον Δεύτερο Νόμο της Θερμοδυναμικής και στην έννοια της εντροπίας. Η εντροπία είναι το μέτρο της αταξίας ενός συστήματος. Στο σύμπαν μας, η εντροπία τείνει αναπόφευκτα να αυξάνεται. Αυτός είναι ο λόγος που ένα ποτήρι θρυμματίζεται σε χίλια κομμάτια, αλλά τα θραύσματά του δεν επανενώνονται ποτέ από μόνα τους. Αυτή η στατιστική νομοτέλεια είναι η μόνη που προσδίδει κατεύθυνση, ένα «βέλος», στον χρόνο.

«Όλα τα φαινόμενα με χρονικό προσανατολισμό περιλαμβάνουν την έννοια της θερμότητας», εξηγεί, στη συνέχεια, ο Rovelli. Σε μικροσκοπικό επίπεδο, η θερμοκρασία δεν είναι παρά η μέση ταχύτητα κίνησης των μορίων. Μόνο όταν εξετάζουμε ένα σύστημα σε μακροσκοπική κλίμακα, εστιάζοντας σε μέσους όρους αντί για την κίνηση κάθε μεμονωμένου ατόμου, αναδύεται η έννοια της θερμότητας και, άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτήν, η έννοια του χρόνου. Αυτός είναι ο πυρήνας της «Υπόθεσης του Θερμικού Χρόνου», την οποία συνδιαμόρφωσε ο Rovelli με τον κορυφαίο μαθηματικό Alain Connes.

Είμαστε «κεριά» που ξοδεύουν ενέργεια.

Η αίσθηση της αδιάκοπης ροής του χρόνου αποτελεί, εν πολλοίς, δικό μας κατασκεύασμα. Ως βιολογικοί οργανισμοί, οι άνθρωποι συνιστούμε φαινόμενα με αυστηρά χρονικό προσανατολισμό. Τι σημαίνει αυτό; Όπως ακριβώς ένα κερί, έτσι κι εμείς καταναλώνουμε διαρκώς (ελεύθερη) ενέργεια, εκλύουμε θερμότητα και, κατ’ επέκταση, αυξάνουμε την εντροπία του συστήματος. Οι αναμνήσεις που έχουμε από το παρελθόν και η αδυναμία μας να θυμηθούμε το μέλλον δεν αποτελούν θεμελιώδεις ιδιότητες του σύμπαντος. Είναι, αντίθετα, το αναπόδραστο αποτέλεσμα της δικής μας θερμοδυναμικής υπόστασης. Αυτή η συνειδητοποίηση, αν και αρχικά φαίνεται παράδοξη, τελικά προσφέρει μια ανακουφιστική προοπτική: ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο δεν είναι παρά μια εξαιρετικά περιορισμένη, αποσπασματική δηλαδή, οπτική μιας ασύγκριτα πιο σύνθετης και πολυδιάστατης πραγματικότητας.

Πηγές: aeon.co, Quanta Magazine