Thales + Friends

Από το “σκέφτομαι” στο “υπάρχω”

Αναρτήθηκε σε 11 Δεκεμβρίου, 2025 κατηγορία: Ειδήσεις | Tags: , , , ,

Συντάκτης: Επιμέλεια: Γιώργος Καρουζάκης

Σε μεγάλο μέρος της δυτικής φιλοσοφίας, από τον Πλάτωνα έως τον Διαφωτισμό, ο άνθρωπος θεωρείται κυρίως ως λογικό ον. Μια χαρακτηριστική έκφραση αυτής της έμφασης στον Λόγο είναι η φράση «Cogito, ergo sum» (Σκέφτομαι, άρα υπάρχω) του Καρτέσιου, τον 17ο αιώνα. Ωστόσο, το 1927, ο Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ αναδιατύπωσε ριζικά την αντίληψή μας για τον άνθρωπο στο μνημειώδες έργο του «Είναι και Χρόνος» (Sein und Zeit).

Το ντοκιμαντέρ «Being in the World» (2010) του Ιταλοαμερικανού σκηνοθέτη Τάο Ρουσπόλι, εξετάζει πώς η φιλοσοφία μπορεί να εξηγήσει καλύτερα την καθημερινότητά μας. Στο απόσπασμα από το ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους, το οποίο μπορείτε να παρακολουθήσετε στα αγγλικά παρακάτω, ο σκηνοθέτης καθιστά τις πολύπλοκες θέσεις του Χάιντεγκερ πιο προσιτές μέσα από μια σειρά συνεντεύξεων με φιλοσόφους, ανάμεσά τους και ο αείμνηστος Χιούμπερτ Ντρέιφους, καθώς και με εξαιρετικούς καλλιτέχνες και τεχνίτες. Το έργο τους δείχνει σε ποιον βαθμό ο εαυτός μας εκφράζεται συχνά μέσα από τις αλληλεπιδράσεις μας με τον κόσμο, και όχι τόσο μέσω των σκέψεών μας γι’ αυτόν.

Η τυραννία της θεωρίας: Από τον Πλάτωνα στον Καρτέσιο

Για περισσότερα από 2.000 χρόνια, η κυρίαρχη αφήγηση παρουσίαζε τον άνθρωπο ως έναν «αποστασιοποιημένο παρατηρητή». Όπως εξηγούν οι φιλόσοφοι στο ντοκιμαντέρ, αυτή η παράδοση ξεκινά από τον Πλάτωνα, ο οποίος υποστήριζε ότι η αλήθεια και η κατανόηση του κόσμου συνδέονται κυρίως με τη θεωρητική γνώση και την αφαίρεση. Κατανοούμε τα πράγματα στο βαθμό που έχουμε μια ξεκάθαρη «ιδέα» τους στο μυαλό μας. Αργότερα, ο Καρτέσιος ριζοσπαστικοποίησε αυτή τη σκέψη, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι το μόνο για το οποίο δεν μπορούσε να αμφιβάλλει ήταν η ίδια του η ύπαρξη ως σκεπτόμενου υποκειμένου. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, για να κατανοήσουμε τον κόσμο, πρέπει πρώτα να τον αναλύσουμε νοητικά. Ωστόσο, η προσέγγιση του Χάιντεγκερ δεν θεωρεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό του ανθρώπου την ικανότητά του να στοχάζεται θεωρητικά, αλλά τη δυνατότητά του να δρα πρακτικά μέσα στον κόσμο.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα μυαλό περιορισμένο μέσα σε ένα κρανίο, παρατηρώντας τον κόσμο από απόσταση· είναι ένα ον που ζει πάντα «μέσα στον κόσμο». Η αρχική μας επαφή με τα πράγματα είναι μέσω της πρακτικής χρήσης και της αλληλεπίδρασης, αντί της αφηρημένης θεωρητικής παρατήρησης. Για να γίνει κατανοητή αυτή η περίπλοκη ιδέα, οι ομιλητές αναφέρονται στο κλασικό παράδειγμα του Χάιντεγκερ με το σφυρί. Όταν βλέπουμε ένα σφυρί ως απλό αντικείμενο (όπως θα έκανε μια “καρτεσιανή” θεωρητική προσέγγιση), παρατηρούμε ένα αντικείμενο με συγκεκριμένο βάρος, σχήμα και χρώμα. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Χάιντεγκερ, δεν αντιλαμβανόμαστε πραγματικά την ουσία ενός σφυριού απλώς κοιτάζοντάς το. Η πραγματική κατανόηση έρχεται μόνο όταν το πιάσουμε και αρχίσουμε να το χρησιμοποιούμε.

Όταν ένας έμπειρος ξυλουργός πιάνει το σφυρί, το εργαλείο παύει να είναι απλώς ένα αντικείμενο παρατήρησης και γίνεται προέκταση του χεριού του. Ο ξυλουργός δεν σκέφτεται «τώρα θα σηκώσω το σφυρί, τώρα θα χτυπήσω». Απλώς ενεργεί. Αυτή η κατάσταση, την οποία ο Ντρέιφους αποκαλεί «skillful coping», δείχνει ότι η νοητική επεξεργασία συχνά ακολουθεί την πράξη ή, σε περιπτώσεις υψηλής δεξιοτεχνίας, μπορεί ακόμη και να παρεμποδίσει την ομαλή ροή της.

Το ντοκιμαντέρ του Ρουσπόλι αποτυπώνει τη φιλοσοφική θεωρία μέσω συνεντεύξεων με τεχνίτες και καλλιτέχνες. Ο μουσικός Ράιαν Κρος περιγράφει πώς το τσέλο και το μπάσο δεν είναι απλώς ξύλινα αντικείμενα, αλλά προεκτάσεις του εαυτού του. Η μουσική ρέει μέσα από το σώμα του χωρίς συνειδητή, αναλυτική σκέψη τη στιγμή της εκτέλεσης. Επιπλέον, η διάσημη Σεφ Λία Τσέις εξηγεί πώς δεν ακολουθεί συνταγές στη δουλειά της, αλλά μαγειρεύει βασιζόμενη σε μια σωματική γνώση και αίσθηση που έχει καλλιεργηθεί μέσα από δεκαετίες τριβής με τα υλικά. Το «Being in the World» μας υπενθυμίζει, συνεπώς, ότι το νόημα στη ζωή μας δεν προκύπτει πρωτίστως από αφηρημένους στοχασμούς, αλλά από τον τρόπο που «κατοικούμε» στον κόσμο και αλληλεπιδρούμε με αυτόν.

Πηγή: aeon.co

© Copyright 2001-2025 Θαλής + Φίλοι.

designed & developed by UNICORG EE